MANJAR DE CACACUÈTS SOVENT ENTRAÏNA PAS GROSSIR Una còla de scientifcs de l’Universitat d’Austràlia del Sud e tanben de l’Universitat de Tèxas Tech estudièt què pòt entrainar per la dièta e santat umanas manjar plan de cacauèts salats fregits. La resulta es qu’es una noiridura qu’entraïna brica grossir, cossí es abitual de pensar. En mai d’aquò, redusison e plan la pression de la sang. bit.ly/3bEDpI4

D’ANECDÒTAS REIALAS “Sòi responsable de tot çò que fasi sonque davant Dieu. Totun, lo mieu pòble es tan pur e onorable que vòli tanben demorar responsable davant eles ». Amb aquelas paraulas, Ricard Ier, duc d’Aquitània e rei d’Anglatèrra a mai d’autres títols (1157-1199) demostrèt èsser un sobeiran tras que particular. E tota la sieuna vida es encara una amassada de prètzfaches curioses al còp que plan desconeguts. bit.ly/3JCFMb4

ER UNIVÈRS (21) : ES COMETES Estudiar e analizar era matèria des cometes ei fòrça important pr’amor que bèri cercaires afirmen que son hèti d’ua matèria tan vielha com eth nòste sistèma planetari, çò ei apuprètz 4,6 miliards d’annades. Pr’açò madeish, e maugrat que i pòt auer tòques mès importantes entara sapiéncia dera umanitat, son de mès en mès estudiades. bit.ly/3JDV1jP

TRAPAN D’EUCARIÒTAS D’830 MILIONS D’ANS D’EDAT Una còla de scientifics de l’Universitat de Virginia de l’Oèst a trapat plusors cellulas de procariòtas e mai d’eucariòtas dins de cristals de sal gemma de l’edat neoproterozoïca, çò es fa mai d’830 milions d’ans. La trobalha se faguèt dins la formacion Browne, situada al centre d’Austràlia. La descobèrta es importanta pr’amor que poirián èsser entre los èssers vius pus ancians jamai trobats sus la Planeta Blava. bit.ly/3cVsWZ6

LO CATALAN MEDIEVAL (1) Lo catalan medieval, tanben conegut coma catalan ancian o encara catalanesc foguèt la lenga romanica parlada als païses catalans d’uèi e mai enlà encara, pr’amor que tanplan foguèt parlat en Sicília, Sardenha, Napòls, lo Ducat grèc de Neopatria e l’illa tunisiana de Djerba. Per ansin, foguèt la lenga medievala que balhariá naissença a çò qu’es uèi la lenga catalana amb los sieus divèrses dialèctes; catalan, valencian, balear, catalan del Rosselhon bit.ly/3SDBjcr

LO NÒRD PUS ISOLAT Se debana sovent que, quand parlam del grand nòrd – çò es una region gigantassa e qu’es practicament un desèrt de glaç -, la majoritat pensam en de luòcs coma Alaska, Groenlància o encara Canadà. Mas una de las region septentrionalas de la planeta es pas ailà mas en Russia. E lo sieu nom es Chukotka. bit.ly/3BIF5ej

LO BEC D’ESCLÒP Andrés López.- Lo bec d’esclòp (Balaeniceps rex) es una espècia d’ausèl pelecanifòrme e tanben es la soleta espècia apertenent a la familha dels Balaenicipitidae. Val pas dire que lo sieu nom ven pr’amor de la forma del bec. A mai d’aquò es un ausèl que demòra sonque al continent african. bit.ly/3BAKpjT

CALCULS D’ESTIVADA Amé lei calorassas, ai pas fach de cèrcas tròup complicadas. Soncament de juècs de nombres. N’en vaquí per agrementar lei voàstrei vacanças.
I

Èri à faire d’únei calculs sus la calculeta de mon felen Kyle, quora ai trobat: 8989^2 = 80802121 (A)
bit.ly/3SaXGWa

ER UNIVÈRS (20): ES ESTELES GIGANTES Maugrat qu’era majoritat dera massa de tota era matèria que i a en nòste Sistèma Solar ei hèta peth Solei, non ei ua estela fòrça grana. Es sues mesures, segontes es cercaires qu’açò estudièren, son fòrça mejanes o, dit d’ua auta manèra, mediòcres. D’autes esteles com es esteles gigantes ròies son fòrça mès granes que non eth Solei. Es esteles massiues joenes tanben son fòrça mès granes. bit.ly/3OL0wOU

QUORA CATALONHA VENGUÈT UN PRINCIPAT Pendent sègles, Catalonha foguèt un Principat sobeiran, que foncionava coma un estat, mas en creant una situacion incoerentapr’amor del sieu nom per rapòrt als autres. Mas quand comencèron los comtats catalans a èsser coneguts coma un Principat? bit.ly/3zh7VzL

LOS PRIMATS, EN GRÈU DECLIN Un nòu estudi a confirmat lo declin grèu que viuràn los grands monards africans pendent los 30 ans venents. D’efièch, de gorillas, de chimpanzés e de bonobos veiràn lor abitat fòrça reduch en causa del cambiament environamental, de l’espandiment de l’argicultura e tanben de la creissença de la populacion umana sus la Tèrra.bit.ly/3SnxN5R

LOS DÈTZ REIALMES CHINESES Quand en l’an 907 tombèt de biais definitiu l’empèri chinés dels Tang, China dintrèt dins un periòde de transicion politica mas tanben sociala e culturala qu’entraïnariá la naissença d’un país nòu, quora se formèt tornarmai l’amassada politica de totes los dètz estats chineses nascuts après los Tang. Pasmens, l’arribada d’una nòva dinastia chinesa unica demorariá encara fins a l’an 960, amb los Shong. bit.ly/3SeFsTY

TAMBURLAN, L’AUTRE CONQUISTADOR MONGÒL Malgrat que los filhs de Genghis Khan ja avián començat divèrsas guèrras fratricidas abans de la mòrt del meteis paire, l’empèri mongòl encara s’espandiguèt mai vèrs Corèa, Tibet, Pèrsia, Russia e, mai que mai, China. bit.ly/3oADuzo

L’IPOCAMP L’ipocamp, de còps tanben conegut amb lo nom de caval de mar es un tipe de peissum de la familha dels Syngnathidae. Lo sieu nom popular ven pr’amor de la semblança del sieu cap amb lo cap dels cavals terrèstres. Pasmens, es una caracteristica singulara que sonque an aquel tipe de peisses. bit.ly/3oyTD8D

ER UNIVÈRS (18): UA SUPERNÒVA Hè sonque un shinhau mès de trenta annades, en 1987, en Chile, qu’es scientifics descorbiren ua supernòva. Era umanitat non auie guardat cap supernòva des dera annada 1604 – e açò vò díder que non siguec observada damb un telescòpi pr’amor qu’aguest siguec creat en 1609 -. Siguec ua data istorica entara astronomia de toti en planeta dempús d’èster confirmada: era explosion gigantassa d’ua estela ena nebulosa dera Tarantula, bit.ly/3AZpo21

L’ESCOCÉS MEDIEVAL Escòcia aguèt – e a encara – una autra lenga al costat del gaelic escocés, l’scots (òm ne poiriá dire tanben directament escocés). Es una lenga parlada encara uèi lo jorn e que pendent l’epòca medievala foguèt encara plan mai parlada. Amb scots medieval çò que volon nomentar los cercaires es la lenga parlada pels escoceses de lenga anglesa en Escòcia abans de l’an 1450. bit.ly/3uJBbO0

D’INFERTILITAT CAUSADA PER DE MUDACIONS CROMOSOMICAS
Un estudi internacional a identificat mai de 50 gèns dins lo cromosòma X en qualcunes òmes que poirián causar una produccion d’espèrma paura. Gaireben fins a la mitat dels òmes estudiats uèi per uèi amb d’espèrma zèro avián pas de causa medicala. A passat temps, divèrses estudis scientifics avián identificat fins a 3 gèns del cromosòma dirèctament implicats dins la produccion d’espèrma. bit.ly/3Rs5XEO

LO CAOC CRITICA LA POLITICA OCCITANISTA DEL GOVÈRN CATALAN Lo CAOC, Cercle d’Afrairament Occitan-Catalan, associacion de referéncia que trabalha prigondament per la lenga e cultura occitanas en Catalonha dempuèi l’an 1977, envièt una letra al president catalan Pere Aragonés, per li demanar de cambiar al 100% una politica lingüistica occitanista marrida de manièra oficiala per çò que considèran un anar “endarrièr sens cap precedent en l’istòria modèrna bit.ly/3aBjEAN

L’AGLA DE BONELLI Andrés López.- L’agla de Bonelli , tanben coneguda coma Aquila fasciata (lo sieu nom scientific) pòt èsser l’agla la pus comuna del continent europèu e pr’amor d’açò òm pòt tanben la nomenar agla comuna. Òm pòt la trapar pertot al Mediterranèu e fins al sud d’Asia. Pasmens, ont n’i a mai encara es en de païses coma Occitània, lo Magrèb o la peninsula iberica. Per ansin, aquesta espècia d’ausèl accipitrifòrme aperten a la familha dels Accipitridae. bit.ly/3P3VRIz

L’ILLA DE L’OÈST La geografia de l’illa d’Irlanda (sonque Islàndia es mai al nòrd-oèst del continent europèu) es una de las pus singularas: òm pòt parlar plan d’una illa amb l’interior central de la meteissa plan. Pasmens, aquel centre es encerclat d’un anèl montanhós, totjorn prèp de la còsta. E sonque la còsta oèst es encara pus salvatja e nauta que la còsta èst irlandesa. bit.ly/3uEvTDt

Show older
Mastodon

The original server operated by the Mastodon gGmbH non-profit