CRÒNIQUES DETH SÈGLE XXI: 2019 Hè solament dues annades (e òc, qu’açò ei díder abans dera pandemia que semble èster ja ua naua edat) se passèc un des hèts mès òrres en mon dera sciéncia contemporanèa. Un laboratòri chinés confirmèc qu’auien neishut dus mainatges, Lulu e Nana, que siguèren abans manipuladi geneticament entà crear ua melhora ena espècia umana. Des d’alavetz non i a degun segur qu’aguest tipe de pròves non sigue ua realitat aué. bit.ly/3Ahgolw

LO BAOBAB Los Adansonians son un genre d’arbres de la familha Malvaceae, e ne i a 8 sosespècias al long del continent african, mas tanben a Austràlia e Madagascar. Son un tipe d’arbres tanplan coneguts amb lo nom, mai celèbre, de baobabs. La majoritat de sosespècias de baobab es a l’illa de Madagascar, car n’i a fins a 6 d’aquelas 8 sosespècias. A Madagascar i a los Adansonia grandidieri, que seriá la sosespècia mai nauta de totas pr’amor dels 25 mètres nautor bit.ly/3hxrOuf

LOS ERETIÈRS D’ALEXANDRE LO GRAND Coma totes los monarcas, un dels principals pensaments d’Alexandre lo Grand èra lo besonh d’aver un eretièr que poguèsse eretar lo sieu grand empèri. Aquel descendent deviá èsser acceptat tanben pels sieus generals coma legitim successor, e seriá solament acceptat un òme (en aquela epòca, las escasenças d’una filha eretièra èran gaireben nullas, per las connotacions d’aquela societat). bit.ly/3AdzQzK

FAUNA AMERICANA (4): L’OAPITÍ Òm poiriá pensar qu’amb l’orinhal i auriá pas pus cap cèrvi gigantàs a America del nòrd. Es pas aital, al costat d’aquel, malgrat qu’en nombre fòrça mendre, i a l’oapití (Cervus canadensis), una de las espècias pus grandas e bèlas de cèrvis de la planeta. E, val pas dire, un dels mamifèrs màgers d’America. bit.ly/3ll6Sb1

LA LENGA CELTICA CUMBRICA Quand parlam de lengas celticas la costuma es pensar al gaelic escocés, irlandés o gallés, mas que i aguèt encara una autra lenga celtica pendent l’edat medievala uèi desapareguda; lo cumbric. Foguèt una lenga plan restacada amb l’ancian gallés e d’autras lengas celticas, e s’espandiguèt pel nòrd anglés e lo sud escocés, mas patiguèt l’extincion aperaquí lo sègle XIII. bit.ly/2XhnwAi

LA NAISSENÇA DE MONGOLIA En 1921, nasquèt çò que seriá puèi la Mongolia modèrna. Foguèt fondada pel Partit Popular Revolucionàri Mongòl amb l’ajuda de l’armada sovietica. Pasmens, e fins en 1944, foguèt un estat satellit de l’Union Sovietica d’alavetz. Sa naissença provoquèt l’estonament del govèrn chinés, que fins en 1921 aviá considerat que Mongolia èra tanben una part de China, pr’amor de l’origina de la dinastia manchó dels Qing, que contrarotlèt China fins a bit.ly/3jZf1CC

EN TOT DESMONTAR LO MITE Qualqu’unas biografias medievalas foguèron menadas a la legenda e lo mite. Pr’amor d’açò uèi son consideradas coma figuras gaireben divinas segon l’academicisme nacional de cada país. Una d’aquelas figuras pòt plan èsser, aisidament, la resulta de l’estudi de la vida e prètzfaches d’Alexandre Nevsky (1221-1263), considerat uèi a Russia coma un dels fundadors de la nacion russa. bit.ly/2Xab0T5

DANTE E ERA DIVINA COMÈDIA Enguan ei eth 700 anniversari dera mòrt de Dante Aliguieri (1265-1321) , un des mès grani escrivans e poètes dera Edat Mejana. Aué ei considerat com eth creador dera lengua italiana modèrna e tanben ua des figures literàries mès importantes d’aquera epòca, ath costat de Petrarca e Bocaccio. Encara aué era sua Divina Comèdia, (nomentada atau per Bocaccio pr’amor que entà Dante solament siguec era Comèdia) ei considerada ua des òbres bit.ly/3DZBF5t

LO CASSE Lo casse, tanben conegut amb lo nom de garric, chassanh o rover es un arbre plan fòrt que pòt arribar plan a mai de 40 mètres de nautor. Lo sieu nom mai comun al mond es Quercus robur. Los garrics d’Euròpa, Asia e America son classificats coma Quercus e an un fruch, l’agland, amb de pèls dins e un gost doç. bit.ly/3l7XUhk

La temperatura mondiala poiriá se desbocar ongan. Malgrat que la majoritat dels cercaires ja prevegèsson que la crisi environamentala actuala seriá pièger los proplèus ans, mai d’un pensava pas qu’aquò poiriá arribar abans e d’un biais tan lèu. Pr’amor que de nòvas donadas d’un recent estudi confirman que ja avèm mai de mièg gras per rapòrt a l’epòca pre-industriala e que la temperatura mondiala poiriá venir 1,5 gras mai nauta pendent los proplèus cinc ans. bit.ly/3n6kY2i

L’ALBI MEDIEVAL La vila d’Albi gaudiguèt d’un grand desvolopament e prosperitat pendent l’Edat Medievala. La glèisa de Sant Salvi foguèt lo ponch de sortida d’una espandida urbana de la vila, quand foguèron bastidas divèrsas carrièras al bòrd de la bastissa religiosa dempuèi lo sègle X, en formant una figura d’anèl o ròda. bit.ly/3h3SUJe

FAUNA AMERICANA (3): L’ORINHAL L’orinhal american (Alces alces) es lo cèrvi mai grand del continent (e los sieus ancessors foguèron encara màgers). Las siás banas an forma de man dubèrta e son caracteristicas de l’espècia e aquò tanben fa desparièr l’orinhal, a mai de la sieunas mesuras, d’autres cèrvis americans. Malgrat que s’arrestèt lo sieu declin fa ara 60 ans, lo cambiament climatic e un nòu e terrible enemic parasit poiriá provocar lèu una situacion dangierosa, bit.ly/3zOk6Tw

PAS DE VIDA AMB LAS ESTELAS FREJAS I a d’estelas que pòdon pas aver de vida prèp d’elas. Son d’estelas conegudas amb lo nom d’estelas frejas. Lors ejeccions de massa arrèstan la vida sus de planetas pròches. E lors flambadas empedisson la vida de tot tipe de microorganisme. Mas son pas totas parièras e l’astrofisica estúdia ara ont trapar e ont cercar pas de vida segon la composicion dels sistèmas estelars de l’Univèrs. bit.ly/3jESsmz

LO SULTANAT D’ADAL A l’ora de parlar de reialmes medievals desconeguts pel public general benlèu cal parlar del Sultanat d’Adal, un dels reialmes africans pus desconeguts en defòra de Somalia mas un dels pus importants de l’Africa medievala. Lo sultanat d’Adal nasquèt en 1415 coma estat successor del reialme d’Ifat, qu’aguèt la sieuna naissença aperaquí lo sègle IX. E demorèt totjorn coma un dels piègers enemics de l’empèri crestian d’Etiopia fins la sieuna fin, bit.ly/3zHy89E

ERA AUTONOMIA DERA VAL D’ARAN En 1991, hè solament 30 annades, se debanèc un des hèts mès importanti viscudi pes abitants dera occitana Val d’Aran de tot eth sègle XX. De hèt, 1991 siguec era annada que se creèc eth modèrn Conselh Generau d’Aran, çò ei era institucion principau deth govèrn d’aguesta val. As sues competéncies originaus cau ahíger naues leis de 2015 e tanben naues competéncies fòrça importantes com era Proteccion Civiu, eth Foment deth Comèrç e bit.ly/2V6xrHL

L’ILLA DECEPCION Andrés López.- L’illa Decepcion es la lar de milièrs e milièrs de pingoïns que demòran a l’archipèla de Shetland del Sud, al nòrd-oèst de la peninsula antartica. Lo paisatge de l’illa es estonant pr’amor que foguèt bastit per un dels tres volcans que i a, uèi lo jorn, en Antartida. bit.ly/3Drk1HE

BRÈVA ISTÒRIA DE LA LENGA DALMATA Lo Dalmate o Dalmatoromanic foguèt una lenga romanica, del grop oriental, uèi malurosament desapareguda, que foguèt parlada a Dalmàcia (aperaquí la còsta de Croàcia) e qualques unas comarcas de Montenegro e Bòsnia e Ercegovina. bit.ly/2YbWWsr

INAUGURACION DEL CENTRE JEAN DUVERNOY DE MONTALHON Lo passat jorn 14 d’Agost Montalhon celebrèt un moment istoric per la memòria dels Catars amb l’inauguracion del Centre Istoric Jean Duvernoy. En aquela vila occitana de l’Arièja, d’assistents, arribats de tèrras valencianas, catalanas e occitanas, participèron de la fèsta d’inauguracion del Centre Istoric Jean Duvernoy de Montalhon. bit.ly/3mEMLqw

FAUNA AMERICANA (2): L’ORS GRIZZLY Malgrat qu’es sonque una sosespècia de l’ors brun, que tanben demòra en d’autres continents coma Euròpa e Asia, l’ors grizzly es un dels mamifèrs pus grands de la planeta, amb de caracteristicas fisiologicas e d’abituda pròprias. La diferéncias de las divèrsas populacions tanplan son restacadas amb la region, l’abitat e la noiridura. bit.ly/3ytJM6x

LOS VIATGES D’IBN BATTUTA Malgrat que la majoritat dels occidentals conéisson plan la figura del venecian Marco Polo coma un dels pus importants geografs de l’edat medievala, aquesta seriá pas totala sens parlar, tanben, aumens, de l’autre grand viatgièr, Ibn Battuta. Car es celèbre pertot Africa e Asia, mentre que l’eurocentrisme tradicional – e que demòra encara uèi – soslinha malurosament sonque l’importància del primièr. bit.ly/38iPmhA

Show older
Mastodon

Server run by the main developers of the project 🐘 It is not focused on any particular niche interest - everyone is welcome as long as you follow our code of conduct!